Układ Sił

Od eurosceptycyzmu do nostalgii za utraconymi ziemiami – nowa twarz AfD

PATRYCJA TEPPER

Od eurosceptycyzmu do nostalgii za utraconymi ziemiami – nowa twarz AfD

Alternatywa dla Niemiec znowu wyprzedziła chadeckie CDU/CSU, zdobywając rekordowe 26 procent poparcia w sondażu Forsa z 12 sierpnia 2025 r. To niewątpliwie kolejny dowód na to, że skrajna prawica stała się trwałym elementem niemieckiego systemu partyjnego. Jednocześnie wynik ten zbiegł się z nasileniem narracji rewizjonistycznych w przekazie partii – znaczącym odejściem od jej początków w 2013 roku, gdy ugrupowanie startowało jako umiarkowany, eurosceptyczny projekt, ostrożny w ocenach historii II wojny światowej. Równolegle AfD testuje nowe terytoria narracyjne, które w Polsce wywołują natychmiastową reakcję i pokazują ograniczoną trwałość współpracy skrajnej prawicy w obu krajach, chyba że doraźne cele przesłonią diametralne różnice w rozumieniu historii.

AfD początkowo pozostawała w głównym nurcie debaty o odpowiedzialności za zbrodnie nazistowskie i konsekwentnie unikała działań, które mogłyby budzić skojarzenia z III Rzeszą. W istocie dystansowanie się od wszelkich przejawów rewizjonizmu stanowiło warunek przetrwania partii bardziej prawicowej niż chadeckie CDU/CSU, jakiej w Niemczech miało już nigdy nie być. Pierwsze wątki rewizjonistyczne w AfD pojawiły się około 2015–2016 roku, gdy partia zaczęła przekształcać się z eurosceptycznego ruchu w ugrupowanie o bardziej tożsamościowym charakterze pod wpływem kryzysu migracyjnego w Europie. Dopiero w 2018 roku wiceszef AfD, Alexander Gauland, publicznie stwierdził, że Hitler i naziści byli tylko drobnym epizodem w tysiącletniej historii Niemiec, wywołując tym medialny skandal.

Obecnie narracja AfD przesunęła się w stronę nowej polityki historycznej, przedstawianej jako racjonalna odpowiedź na tzw. „kult winy”. Partia dąży do „uwolnienia” Niemiec od wiecznego poczucia zbiorowej odpowiedzialności za zbrodnie nazistowskie i do redefinicji własnej tożsamości historycznej. Polityka pamięci ma przede wszystkim skupiać się na przedstawianiu Niemiec jako ofiar wojny, zamiast pełnić jedynie rolę drugorzędną, jak sugerowały początkowe strategie partii. Podobne tendencje można dostrzec u innych ugrupowań, lecz różnica polega na tym, że AfD uwypukla cierpienie Niemców wypędzonych i opłakując ofiary w rocznice takie jak bombardowanie Drezna, jednocześnie pomija upamiętnienie wydarzeń, na przykład 80. rocznicy wyzwolenia niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego w Auschwitz. To celowe przesunięcie akcentów i strategia, która prowadzi już do kolejnych kroków, w tym coraz częstszych odwołań do dawnego kształtu Niemiec oraz nostalgii za ziemiami utraconymi na rzecz Polski.

https://x.com/KrahMax/status/1952817443572736210

Maximilian Krah, znany z przesuwania okna Overtona w AfD, opublikował mapę pokazującą zmniejszenie zasięgu niemieckiego obszaru językowego po I i II wojnie światowej, zwłaszcza w Europie Środkowo-Wschodniej, do której dodał komentarz: „Zniszczenie regionów niemieckojęzycznych, zwłaszcza w Europie Wschodniej, to katastrofa kulturowa. Przesunięcie regionalne na Zachód zmieniło naszą kulturę – moim zdaniem, ją zubożyło. Powinniśmy na nowo odkryć utracone tradycje i spróbować się z nimi połączyć!”.

Krah, obecnie poseł AfD w Bundestagu, zdobył dużą popularność w social mediach, co sprawiło, że uchodzi wręcz za ideologa partii. Tuż przed wyborami do Parlamentu Europejskiego, gdzie był głównym kandydatem AfD, stał się bohaterem skandalu, gdy w wywiadzie dla włoskiej gazety La Repubblica stwierdził, że nie wszyscy członkowie SS byli przestępcami wojennymi. Powiedział: „Nigdy nie powiedziałbym, że każdy, kto nosił mundur SS, był automatycznie przestępcą”. Na pytanie, czy członkowie SS byli zbrodniarzami wojennymi, dodał: „Na pewno był tam duży odsetek przestępców, ale nie wszyscy nimi byli”. W konsekwencji został usunięty z frakcji i „przeniesiony na ławkę rezerwową”.

Po roku Krah wrócił do głównego składu, a jego publikacje odwołujące się do dawnych regionów niemieckojęzycznych na obecnym terytorium Polski budzą niepokój. Pokazują one, że partia nie zamierza rezygnować z instrumentalizowania historii w celu mobilizowania kolejnych grup elektoratu. Publikowanie podobnych materiałów, nawet w innym kontekście, to badanie gruntu i przesuwanie granic; w kolejnych miesiącach może dojść do przełamania kolejnego tabu.

AfD jest znana z podważania „politycznej poprawności” i dominujących narracji poprzez reinterpretację historii (np. odwrócenie roli ofiar i sprawców w II wojnie światowej). Stara się kreować wrażenie, że mainstreamowe media i partie marginalizują niemiecką perspektywę, co pozwala partii pozycjonować się jako „głos prawdy” i alternatywa dla establishmentu. Wpisy Kraha wpisują się w tę strategię, pokazując, że partia nadal eksperymentuje z przesuwaniem granic debaty i testowaniem reakcji opinii publicznej.

Źródło: https://x.com/DuMandic/status/1955510607798559183

W kontekście współczesnych tendencji w niemieckiej skrajnej prawicy uwagę zwraca także aktywność byłego działacza AfD, Dubravko Mandica, który w mediach społecznościowych odwołał się do historycznych map granic II Rzeszy. Mandic argumentuje, że błąd Niemiec przed I wojną światową polegał na braku konstytucyjnego zakazu odstępowania terytoriów, przywołując w tym kontekście przykład konstytucji Ukrainy, która zawiera zakaz rezygnacji z części terytorium. W jego narracji sugeruje się, że gdyby podobny zapis funkcjonował w czasach Bismarcka, Niemcy mogłyby uniknąć konsekwencji traktatu wersalskiego i mogliby nadal śpiewać „Von der Maas bis an die Memel!” (hasło o imperialnym zabarwieniu oznaczające obszar od Mozeli w zachodnich Niemczech po rzekę Memel na Litwie).

Takie wypowiedzi wskazują, że w radykalnych kręgach związanych z AfD utrwala się nostalgia za imperialną przeszłością oraz rewizjonizm terytorialny. Mandic, jako prawnik i obrońca m.in. Daniela Halemby, nadal pozostaje powiązany z partią poprzez reprezentowanie jej najbardziej radykalnych członków. Halemba, urodzony w Polsce bawarski poseł AfD, został w maju 2024 roku oskarżony przez prokuraturę w Würzburgu o używanie symboli organizacji zakazanych, w tym o powieszenie w swoim pokoju plakatu z rozkazem programu Lebensborn, podpisanym przez Heinricha Himmlera.

Równocześnie Mandic zakpił z Ukrainy przed rozmowami Trumpa z Putinem. Warto w tym kontekście zauważyć, że dyskusje o ewentualnych ustępstwach terytorialnych wobec Rosji mogą być interpretowane w kategoriach atrakcyjności strategii stopniowego zwiększania wpływów, od sfery języka i kultury po kwestie terytorialne. Dla niemieckiej skrajnej prawicy może to stanowić punkt odniesienia do refleksji nad kwestiami granic.

PATRYCJA TEPPER

PATRYCJA TEPPER

Analityczka w zespole „Niemcy-Europa-świat” w poznańskim Instytucie Zachodnim.

Polecana rozmowa

Myth of China’s Power

Prof. Yasheng Huang z MIT obala mit stabilnych Chin, pokazując, że ich system tłumi innowacyjność i opiera się na propagandzie. Ostrzega, że wizerunek potęgi Pekinu może runąć wraz ze spowolnieniem gospodarczym.

Oglądaj nas w YouTube i słuchaj jako podcast

Zrozum świat. Czytaj to, co ma znaczenie

Wybierz plan subskrypcji
i zyskaj dostęp do treści premium

Subskrypcja miesięczna

Subskrypcja kwartalna

Subskrypcja roczna
+ wydanie papierowe

Wypróbuj przez tydzień!

Group-888

Tylko 9,90 zł!

(opłata pobierana co tydzień)

Przeczytaj również

AfD rywalizuje obecnie o pozycję najpopularniejszej partii w Niemczech. W pierwszej połowie kwietnia 2025 po raz pierwszy w historii wyprzedziła chadeków w ogólnokrajowych sondażach,...
Przez stulecia granicę Polski i Niemiec traktowano jako barierę cywilizacyjną. Nasz zachodni sąsiad był punktem odniesienia, zazdrości, wzorcem, jak ma wyglądać lepszy, uporządkowany świat....
Upadek Baszara al-Asada otwiera nowy rozdział w syryjskim kryzysie, ale czy oznacza to zmiany w polityce migracyjnej Niemiec? Berlin rozważa rewizję statusu syryjskich uchodźców,...

Teksty warte uwagi

Zobacz jakie materiały video przygotowaliśmy

Oglądaj wywiady na kanale

Jeśli wolisz słuchać wywiadów w wersji audio

Słuchaj podcastów na platformie

Układ Sił
Przegląd prywatności

Ta strona korzysta z ciasteczek, aby zapewnić Ci najlepszą możliwą obsługę. Informacje o ciasteczkach są przechowywane w przeglądarce i wykonują funkcje takie jak rozpoznawanie Cię po powrocie na naszą stronę internetową i pomaganie naszemu zespołowi w zrozumieniu, które sekcje witryny są dla Ciebie najbardziej interesujące i przydatne.